VATAN KİTAP - Vatan Gazetesi VATAN KİTAP - Gazetevatan.com Vatan Kitap | Ah Bartleby! Ah insanlık!
Gazetevatan Anasayfa
14.05.2014
Normal Yazı Boyutu Orta Yazı Boyutu Büyük Yazı Boyutu

Ah Bartleby! Ah insanlık!

Ah Bartleby! Ah insanlık!

Melville’in neredeyse bir buçuk asır önce yazdığı “Katip Bartleby” hâlâ taptaze, günümüz dünyasında karşılığı olan ve okuyucuda heyecan uyandıran bir metin. Bir solukta okunan ancak tortusunu kolay kolay belleğinizden çıkaramayacağınız lezzetli bir hikâye.


Melville’le ilgili dağarcığımızdaki en önemli yer tabii ki “Moby Dick”tir. 19. yüzyılın bu devrimci yazarıyla ilgili belleğimde kalan en acayip bilgi ise İstanbul gezisinde sarf etmiş olduğu “İstanbul bir mezarlar şehri” sözüdür. Gerçekten değişen kentimizin canavarlaşıp betonlaşan silüetinin içinde dokunulmaz hayaletler gibidir mezarlar. Ki kentin gerçek sahipleri olduklarını şımarık torunlarına anımsatırcasına katı ve kasvetlidirler. Herkes gider, onlar kalır. Melville’in ölüme bakışı babasının o on iki yaşındayken yoksulluktan delirerek ölmesinden midir bilinmez ama yaşadığı yılların Amerikasına bakarsak vahşi kapitalizmin ayak seslerinin yükseldiği karanlık yılların onun edebiyatını besleyen temel malzeme olduğu gerçeği herhalde yadsınamaz.

PASİF DİRENİŞ
Kitabın çevirisi İlknur Özdemir’e ait. Daha önce kaç Özdemir çevirisi kitabı okuyup yazdım artık anımsamıyorum ama onun çevirilerdeki bilinen özenin dışında neredeyse şahsına mal edilebilecek, benim pek keyif aldığım humor ve ironik metinlerdeki çeviri ustalığını bir kez daha belirtmeden geçemeyeceğim. İngiliz dilinin kendine özgü neredeyse çevrilemez görünen bazı karmaşık, karşılığı olmayan ya da fazla kendine özgü esprilerini, anlatılarını, muhabbetlerini o kadar şahane çeviriyor ki metin biraz olsun çeviri (!) kokmuyor.

Kitaba dönersek... “Azimli bir insanı pasif direniş kadar çileden çıkaran bir şey yoktur” diyen bir ara giriş cümlesinden başlayarak konunun öznesi olan Katip Bartleby’dir anlatılan. Çok yalın, çok çıplak ve sinir bozucu bir şekilde sıradan bir insanmış gibi görünen tuhaf bir kahramandır o. Kahramanlığı başka anlatılardakilerine benzemez. Bu dünyanın gidişine, çarpıklığına, kötülüğüne, düzenine, haline ahvaline bir başkaldırının kahramanlığıdır onunki. Ama nasıl bir kahramanlık? “Hiçbir şeyi tercih etmeyerek” gücün onun karşısında çöküşüne tanık eder bizi. Durur sadece. Reddeder. İş yoktur onun için, mekan yoktur, mecburiyetler yoktur, sistem yoktur... Durur. Pasif direniş denen mücadele biçiminin edebiyatta başlangıcını yapan önderidir. İnsanlığa bir uyarıdır. Bir sakin olma, kendine gelme, durup bakma, düşünme sinyalidir. Anlatıcı kişisinin ofisine geldiğinde her şey tıkırında yürürken dünyada birden çarklar saçmalayıverir. Ezberler bozulur. Çünkü Katip Bartleby öncü bir Bay K gibi insanı insanlıktan çıkaran düzeneğin içinde var olamamaktadır. Sonucu ne olursa olsun direnişinden vazgeçmez. Dolayısıyla okuyucusunu (tıpkı anlatıcı avukat patronu gibi) sürekli ikilemde bırakıp, sinirini bozup düşünmeye ve tartışmaya yönlendirir. Tabii ki Bartleby’nin kendisi ile değil, o tartışmayı da reddeder.

KISA VE ÖZ

Tartışmalarda Katip Bartleby kendisinden sonra yazılmış karakterler olan Oblomov’la, Gregor Samsa’yla karşılaştırılmıştır. Onların da sistemle olan dertlerini, insanlığa, çürümeye yüz tutmuş dünyaya karşı söyleyecekleri ya da eylemleri vardır. Biri bunu bir manifesto gibi işlediği tembellikle, diğeri ise insan olmayı reddedip böceğe dönüşmekle yapar. Ve her ikisi de tarihe çok güçlü karakterler ve romanlar olarak geçmişlerdir. Oysa katibimiz onunla karşılaştırılan tüm direnişçi kurgu kahramanlardan farklı olarak sadece “hiçbir şeyi tercih etmez”. Karmaşık olmadan, başkasına zarar vermeden (aslında anlatıcı patronunun kimyasını, dünyaya ve insanlığa bakış açısını oldukça travmatik bir şekilde değiştirir ve bunun farkında olup olmadığı hikâyede sorgulanmaz bile) neredeyse hiççi bir tavırla direnişini sürdürür. Melville’in bir metafor olarak kullandığı gözünü dikip baktığı duvar dünyanın ta kendisidir belki de. O duvara bakar, sadece bakar ve hiçbir şeyi tercih etmeyerek her şeyi reddeder yine...

Melville’in neredeyse bir buçuk asır önce yazdığı Katip Bartleby hâlâ taptaze, günümüz dünyasında karşılığı olan ve okuyucuda heyecan uyandıran bir metin. Oldukça kısa olmasının yanında anlatının sadeliğinin de yardımıyla bir solukta okunan ancak tortusunu kolay kolay belleğinizden çıkaramayacağınız lezzetli bir hikâye. Zaten dünyada edebiyatseverler tarafından çok iyi bilinen, tartışılan, üzerinde çokça konuşulan ve dönemi için son derece yenilikçi bir metin olan “Katip Bartleby” dilimize yeniden çevrilerek Kırmızı Kedi Yayınları’nın Çağdaş Klasikler serisinden çıkarak raflardaki yerini aldı. Bu şahane hikâye Melville’in gri dünyasını yeniden anımsamak için de önemli. İnsanlığın biçareliğinin, ölümün ve her şeye rağmen her türlü direnişin reçetelerini iyi bilen efsane bir yazar Hermann Melville.... Ve kaçırılması, ıskalanması yazık olacak önemli hikâyesi “Katip Bartleby”... Okuduktan sonra siz de yazarla aynı sözleri mırıldanacaksınız eminim:
Ah Bartleby! Ah insanlık!

Katip BartlebyKatip Bartleby

Herman Melville

Detay için tıklayın

Paylaş
YORUMLAR

İtimatGaliba en iyisi bir çırpıda söylemek. Doktorların yaptığı gibi. Ekim’den beri kanser tedavisi görüyorum ve biraz daha yolum var.

Devam
15 Eylül 2017 Yıl : 13
Sayı : 163